Anal fistül, anal kanal ile cilt arasında, çoğunlukla bir anal apse sonrası gelişen ve tünel şeklinde ilerleyen anormal kanallara verilen isimdir. Başlangıç aşamasında doğru tedavi edilmeyen apseler, zaman içinde kronikleşerek anal fistül oluşumuna zemin hazırlar. Bu nedenle anal apselerin erken dönemde, uygun şekilde tedavi edilmesi fistül gelişimini önemli ölçüde azaltır.
Fistüller, makat kaslarıyla olan ilişkilerine göre sınıflandırılır. Bu sınıflama tedavi yönteminin belirlenmesi açısından kritik öneme sahiptir. Her ne kadar ismi anal fissür ile benzerlik göstersede iki hastalık birbirinden tamamen farklı klinik durumları ifade eder.
Anal fistül hastaları genellikle şu şikâyetlerle başvurur:
- Makat çevresinde künt ve sürekli ağrı
- Dışkılama ile artan iltihap veya kanama
- Kötü kokulu akıntı
- Kaşıntı ve cilt irritasyonu
Anal fistüller kendiliğinden iyileşmez ve mutlaka cerrahi tedavi gerektirir. Tanı, tecrübeli bir cerrah tarafından yapılan fizik muayene ile konulur. Ancak fistülün tipini ve derinliğini belirlemek için MR görüntüleme veya endoanal ultrason sıklıkla kullanılır. Fistüllerin yaklaşık %70’i basit tip olup sfinkter kaslarıyla ilişkisi sınırlıdır. Kalan %30’u ise kompleks fistüllerdir ve tedavilerinde seton, lazer gibi ileri cerrahi yöntemler gerekebilir. Tedavide temel amaç, dışkı tutmayı sağlayan kasların korunmasıdır.
Anal Fistül Neden Olur?
Makat bölgesinde dışkının kolayca çıkmasını sağlayan anal bezler, ince bir kanal aracılığıyla anal kanaldaki kıvrımlara açılır. Bu kanallar:
- Kabızlık
- İshal
- Travma gibi nedenlerle tıkanabilir. Tıkanan bez içinde biriken sıvı enfekte olarak anal apse oluşturur. Apsenin kronik hâle gelmesiyle de anal fistül gelişir.
Daha nadir görülen diğer nedenler:
- Crohn hastalığı gibi inflamatuar bağırsak hastalıkları
- Tüberküloz, sarkoidoz, HIV enfeksiyonu
- Anal bölge travmaları
- Radyoterapi
Anal Fistül Belirtileri
Anal fistülün belirtileri genellikle kronik apse sürecinin devamı niteliğindedir:
- Makat çevresinde akıntı
- Sürekli veya aralıklı ağrı
- Kaşıntı ve ciltte tahriş
- Zaman zaman tekrarlayan apse atakları
- Ateş (apse tıkanırsa)
Akıntının geçici olarak azalması hastayı yanıltabilir; ancak bu durum çoğu zaman yaklaşan apse atağının habercisidir.
Anal Fistül Tanısı
Tanı, çoğu zaman fizik muayene ile konur. Makat çevresinde granülasyon dokusu, dışarıya açılan delik ve iltihaplı akıntı tipiktir. Uzun süre tedavi edilmemiş fistüllerde ciltte renk değişikliği de görülebilir.
Fistülün derinliği ve kaslarla olan ilişkisini belirlemek için en güvenilir yöntem Anal MR’dır. Endoanal ultrason da bazı durumlarda yardımcı olabilir. Bu değerlendirmeler, uygulanacak cerrahi yöntemi belirlemek açısından büyük önem taşır.
Anal Fistül Tedavisi
Anal fistülün kesin tedavisi cerrahidir. Tedavi seçiminde belirleyici olan; fistülün tipi, kaslarla ilişkisi, hastanın cinsiyeti, yaşı ve daha önce geçirilmiş apse veya fistül öyküsüdür.
Basit fistüllerde:
- Fistül hattının açılması ve temizlenmesi anlamına gelen fistülotomi çoğu zaman yeterlidir.
Kompleks fistüllerde:
- Seton uygulamaları
- Lazer fistül tedavisi
- Flep ameliyatları
- LIFT tekniği gibi daha ileri yöntemlere ihtiyaç duyulabilir.
Her tedavi planının amacı sfinkter kaslarına zarar vermeden fistülü ortadan kaldırmaktır.
Anal Fissür ve Anal Fistül Farklar
Her ne kadar isimleri birbirine benzese de:
- Anal fissür: Makat çatlağıdır, ağrılıdır, kas spazmı ön plandadır.
- Anal fistül: Cilt ile anal kanal arasında tünel oluşumudur, akıntı ve enfeksiyon ile seyreder.
İki hastalığın tedavi yöntemleri tamamen farklıdır.
Nadir Görülen Anal Fistül Nedenleri
- Crohn ve Ülseratif Kolit gibi inflamatuar bağırsak hastalıkları
- Anal bölge travmaları veya cerrahi sonrası oluşan iyileşme bozuklukları
- Cinsel yolla bulaşan hastalıklar
- Radyoterapi sonrası doku hasarı
- Anal bölge tüberkülozu
Rektovajinal Fistül Nedir?
Kadınlarda rektum (makat) ile vajina arasında anormal bir bağlantı oluşmasına rektovajinal fistül denir. Bu durum anal fistülün özel bir formudur.
Perianal Fistül Nedir?
Perianal fistül, anal fistül ile eş anlamlı şekilde kullanılan bir terimdir. Anal kanalın yakınında yer alan ve sürekli akıntı ile seyreden kronik bir durumdur. Fistül hattı sfinkter kaslarından geçtiği için tedavide kasların korunması son derece önemlidir.
Perianal Fistül Çeşitleri
Fistüller kaslarla olan ilişkilerine göre adlandırılır:
- Basit fistüller (kasla minimal ilişkili)
- İntersfinkterik fistül (iç sfinkter içinde ilerleyen)
- Transsfinkterik fistül (her iki kas grubunu geçen)
- Suprasfinkterik fistül (tüm kas halkasını içine alan)
- Ekstrasfinkterik fistül (rektumun daha yukarı seviyesinden gelen)
Her fistül tipi için uygulanacak cerrahi yöntem farklıdır.
Anal Fistül Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Fistül Tehlikeli midir?
Evet. Tedavi edilmeyen fistüller, sık apse ataklarıyla makat kaslarını tahrip ederek dışkı kontrolünde bozulmaya kadar ilerleyebilir.
Anal Fistül Ameliyatsız Geçer mi?
Hayır. Anal fistül kendiliğinden kapanmaz. Cerrahi müdahale olmadan tünelin kapanması mümkün değildir.
Fistül Deliği Nasıl Kapatılır?
Fistülün kaslarla ilişkisine göre uygun yöntem seçilir. En etkili yöntemlerden biri:
• Fistülotomi (fistül hattının açılması)
Ancak bu yöntem her hastaya uygun değildir. Alternatif yöntemler, fistülün tipi ve cerrahın deneyimine göre belirlenir.
Anal Fistül Kendiliğinden Kapanır mı?
Zaman zaman akıntının azalması hastayı yanıltabilir; ancak fistül tüneli var olduğu sürece kesinlikle kendiliğinden kapanmaz.
Perianal Fistül Tedavi Edilmezse Ne Olur?
• Tekrarlayan apseler
• Kronik enfeksiyon
• Makat kaslarının zayıflaması
• Dışkı tutma problemleri
• Sosyal yaşamı olumsuz etkileyen kötü kokulu akıntılar gibi sorunlar ortaya çıkar.
Fissür ve Fistül Arasındaki Fark Nedir?
• Fissür: Çatlak, ağrılı, spazm odaklı bir hastalıktır.
• Fistül: Tünel oluşumudur, akıntı ve enfeksiyon ile kendini gösterir.
Tedavi yöntemleri birbirinden tamamen farklıdır.
